Բարձիթողի ու քաոտիկ վիճակ. տուժողը միշտ սպառողն է. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.Հայաստանում դեղերի շուկան երկրի առողջապահական համակարգի ամենախնդրահարույց և քննարկումների առարկա դարձած ոլորտներից մեկն է, որտեղ առկա են գնագոյացման անթափանցիկության, հասանելիության սահմանափակումների և մրցակցության ձևավորված աղավաղված մեխանիզմներ։ Այսպիսի իրավիճակն էլ իր հերթին հանգեցնում է բնակչության լայն շերտերի՝ հատկապես սոցիալապես խոցելի խմբերի հիմնարար իրավունքների՝ առողջության պահպանման և որակյալ բուժօգնության հասանելիության խաթարմանը։ Դա են վկայում վերջին տարիներին դեղորայքային ապահովման ոլորտում արձանագրվող տենդենցները։
Խնդիրն այն է, որ շուկան, գրեթե ամբողջությամբ ներմուծվող դեղորայքի վրա հիմնված լինելով, չի կարողանում ապահովել գների կայունություն և արդար ձևավորում, ինչի հետևանքով քաղաքացիները հաճախ ստիպված են լինում հաշվի նստել ոչ թե բուժման անհրաժեշտության, այլ սեփական ֆինանսական հնարավորությունների հետ՝ ընտրելով ավելի էժան, բայց հաճախ անարդյունավետ կամ ցածրորակ դեղամիջոցներ, կամ ընդհանրապես հրաժարվել բուժումից։
Հայաստանում դեղերի գների մակարդակը տարիներ շարունակ մնում է տարածաշրջանային ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը, մինչդեռ բնակչության ընդհանուր բարեկեցության մակարդակը չի համապատասխանում այդ գներին, ինչը ստեղծում է խիստ անհամաչափություն և սոցիալական լարվածություն։ Օրինակ՝ Վրաստանում դեղերի գներն անհամեմատ ավելի էժան են, քան Հայաստանում: Եվ շատ հայաստանցիներ՝ հատկապես սահմանամերձ շրջաններից, դեղորայք գնելու համար մեկնում են Վրաստան:
Դեղորայքի շուկայի կառուցվածքային հիմնախնդիրներից մեկը մրցակցության իրական մեխանիզմների բացակայությունն է, որը պայմանավորված է շուկայի մասնակիցների սահմանափակ քանակով և դեղերի ոլորտում ընդգրկված ընկերությունների գրեթե մենաշնորհային դիրքերով։ Հայաստանում գործող դեղատների ցանցերի մեծ մասը պատկանում է մի քանի խոշոր բիզնես խմբերի, որոնք վերահսկում են ինչպես ներմուծման ուղիները, այնպես էլ մանրածախ առևտուրը, ինչը հնարավորություն է տալիս արհեստականորեն պահել գները բարձր մակարդակի վրա՝ անկախ շուկայական այլ գործոններից։
Այս իրավիճակը ստեղծում է պատրանք, թե դեղատների մեծ քանակությունը վկայում է մրցակցության մասին, սակայն իրականում տարբեր ապրանքանիշերի տակ թաքնված են նույն սեփականատերերը, որոնք համաձայնեցված քաղաքականություն են վարում գնագոյացման հարցում՝ առավելագույնս մեծացնելով իրենց շահույթը սպառողների հաշվին։ Դրա հետ մեկտեղ ներմուծողների և դեղատների միջև հարաբերությունները հաճախ ուղեկցվում են անթափանցիկ գործարքներով, լրացուցիչ վճարումներով և խրախուսավճարներով, որոնք, ի վերջո, ներառվում են դեղի վերջնական գնի մեջ՝ դարձնելով այն անհասանելի շատերի համար։ Հատկապես մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ Հայաստանում դեղորայքի գները հաճախ գերազանցում են նույն դեղամիջոցների գները զարգացած երկրներում, ինչը բացատրվում է ոչ միայն ներմուծման ծախսերով կամ փոքր շուկայի յուրահատկություններով, այլև պետական կարգավորման թույլ մեխանիզմներով։
Թեև օրենսդրությամբ սահմանված են որոշակի սահմանաչափեր ավելացումների համար, սակայն գործնականում դրանք հաճախ չեն ապահովում գների իրական իջեցում, քանի որ մինչև սահմանաչափի կիրառումը դեղի գինը կարող է արհեստականորեն ուռճացված լինել հենց ներմուծման փուլում։ Բացի այդ, շուկայում լայն տարածում գտած «դեղորայքային զեղչերը» կամ տարբեր գովազդային ակցիաները հաճախ մանիպուլ յացիայի գործիք են, երբ դեղատները նախապես բարձրացնում են գինը, ապա այն իջեցնում են՝ ստեղծելով զեղչի պատրանք, մինչդեռ իրական գինը մնում է բարձր։ Սպառողները, զրկված լինելով գները համեմատելու կամ դեղերի որակը գնահատելու հնարավորությունից, հայտնվում են տեղեկատվական անորոշության մեջ և ստիպված են լինում վստահել դեղատների աշխատակիցներին, որոնք երբեմն շահագրգռված են առաջարկել ավելի թանկ կամ ոչ միշտ անհրաժեշտ դեղամիջոցներ։
Դեղերի հասանելիության խնդիրը խստանում է նաև պետական աջակցության ծրագրերի ոչ արդյունավետ իրականացման պատճառով։ Թեև գոյություն ունեն որոշակի ծրագրեր, որոնք նախատեսված են քրոնիկական հիվանդություններով տառապող անձանց կամ սոցիալապես խոցելի խմբերի համար, սակայն դրանք չեն կարողանում լիովին լուծել խնդիրը, քանի որ փաստաթղթերի ձեռքբերման բարդ գործընթացը, ծրագրերի շրջանակներում ընդգրկված դեղերի սահմանափակ ցանկը և ֆինանսավորման անբավարարությունը խոչընդոտում են իրական աջակցության տրամադրմանը։ Հաճախ պատահում է, որ պետության կողմից սուբսիդավորվող դեղերը պարզապես բացակայում են դեղատների դարակներից, կամ էլ դրանք առկա են լինում սահմանված քանակից զգալի պակաս չափով, ինչը ստիպում է հիվանդներին դիմել մասնավոր շուկա՝ վճարելով շատ ավելի բարձր գին։
Այս ամենին ավելանում է նաև բժիշկ-հիվանդ հարաբերությունների շղթայում դեղորայքի նշանակման խնդիրը։ Այս տեսանկյունից բացակայում է վստահելի և թափանցիկ համակարգը, որը կապահովի բժշկի կողմից նշանակված դեղերի անհրաժեշտությունն ու արդյունավետությունը՝ զերծ դեղագործական ընկերությունների շահադիտական ազդեցությունից, ինչը հաճախ իրականացվում է մարքեթինգի մեջ ներգրավված բուժաշխատողների միջոցով։
Հայաստանում դեղորայքի որակի ապահովումը նույնպես մնում է լուրջ մարտահրավեր, քանի որ շուկա են մուտք գործում ոչ միայն բարձրորակ դեղամիջոցներ, այլև այնպիսի ապրանքներ, որոնք կասկածելի արդյունավետություն ունեն կամ նույնիսկ կարող են վտանգավոր լինել առողջության համար։
Չնայած Առողջապահության ազգային ինստիտուտի և այլ մարմինների կողմից իրականացվող վերահսկողությանը, դեղորայքի անվտանգության և որակի ապահովման գործընթացը դեռևս ունի լուրջ բացեր, ինչը ստիպում է քաղաքացիներին զգույշ լինել և հաճախ նախընտրել ավելի թանկ, բայց ավելի հայտնի ապրանքանիշեր՝ ռիսկերը նվազագույնի հասցնելու համար։
Այս ամբողջ համակարգում ամենատուժածը մնում է սպառողը, որը միաժամանակ հանդես է գալիս որպես վերջնական վճարող և ռիսկերը կրող կողմ, իսկ պետության կողմից ձեռնարկվող միջոցառումները հաճախ ունենում են կիսատ բնույթ՝ չկարողանալով արմատական փոփոխություններ իրականացնել գնագոյացման, մրցակցության խթանման և սոցիալական արդարության ապահովման ուղղությամբ։
Հայաստանում դեղորայքի շուկայում ձևավորված իրավիճակը պահանջում է համակարգային և բազմակողմանի մոտեցում, որը պետք է ներառի ոչ միայն գների վարչարարական կարգավորում, այլև մրցակցային առողջ միջավայրի ձևավորում, շուկայի մասնակիցների թափանցիկության ապահովում, սպառողների իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմների ամրապնդում և սոցիալական աջակցության ծրագրերի ընդլայնում։
Մյուս կողմից էլ դեղամիջոցների մասով ինքնաբավության մակարդակը ապահովելու, ներմուծումից կախվածությունը նվազեցնելու և բնակչության համար դեղերի անվտանգությունն ու մատչելիությունը ապահովելու նպատակով Հայաստանը պետք է քայլեր ձեռնարկի դեղերի տեղական արտադրությունը խրախուսելու ուղղությամբ: Չնայած ոլորտը համարվում է Հայաստանի տնտեսության ամենադինամիկ զարգացող և ներդրումների համար գրավիչ ճյուղերից մեկը՝ շնորհիվ իր արտահանման ներուժի և որակյալ մասնագետների առկայության, սակայն դեղերի արտադրության կազմակերպման ուղղությամբ կատարվող քայլերը մնում են անբավարար։
